غلامرضا جلالى ( گروهى از پژوهشگران )
399
مشاهير مدفون در حرم رضوى ( فارسي )
بدهند و او دست از تخريب بردارد نپذيرفت و بالغ بر 30 باغ و عمارت تاريخى نفيس بازمانده از دوره صفوى را از بين برد . « 1 » به علت همين خصلتها بود كه وقتى از حكومت عزل شد مردم بهويژه تهرانىها بسيار شاد شدند . « 2 » از ظل السلطان فرزندان متعددى به جاى ماند . حسين سعادت نورى در سال 1323 ه . ش درباره آنها مىنويسد : اكبر ميرزا صارم الدوله ، محمود ميرزا يمين السلطنه ، همايون ميرزا امير ارفع ، اسماعيل ميرزا معتمد الدوله ، اردشير ميرزا و غلامحسين ميرزا زندهاند ولى جلال الدوله ، فريدون ميرزا ، مراد ميرزا ، بهرام ميرزا ، فيروز ميرزا ، هرمز ميرزا و محمد حسين ميرزا وفات كردهاند . « 3 » اين پسران البتّه در برخى اعمال پدر شريك بودند . از جمله در تخريب شهر اصفهان ، كه حتى اظهار تأسف مىكردند كه چرا نقاشىهاى چهل ستون را بر روى پرده نكشيدهاند تا بتوانند آنها را از جاى خود درآورده و به موزههاى غربى و ميلياردرهاى آمريكايى و مجموعه داران ثروتمند بفروشند . « 4 » ظل السلطان محاسنى نيز داشته است كه شايد همين محاسن برخى را وادار ساخته است تا يكسره ظلم و ستمهاى او را ناديده بگيرند و او را شايسته سلطنت بدانند ؛ از جمله ابراهيم صفايى در كتاب اسناد برگزيده دوران قاجار از پشتيبانى او از مشروطه حكايت مىكند ، كه به خاطر آن خانهاش در 1326 ه . ق مورد غارت قزاقان واقع شد ، و نيز امنيت بخشى به جنوب ايران ، تجددخواهى ، برترى بر ديگر شاهزادگان قاجارى و آگاهى از سياست جهانى ، ادبدوستى و نوشتن تاريخ مسعودى و كتابخانه ارزشمندى كه فراهم كرده بود و توسط پسرش صارم الدوله به كتابخانه فرهنگ و هنر
--> ( 1 ) - همان / 99 ؛ مسعود ميرزا ظل السلطان : پيشين / مقدمه ( 2 ) - عبد اللّه مستوفى : پيشين 1 / 377 ( 3 ) - حسين سعادت نورى : پيشين / 105 ( 4 ) - مسعود ميرزا ظل السلطان / مقدمه